Dziś obchodzimy Święto Narodowe Trzeciego Maja. Już po raz 235. upamiętniamy uchwalenie Konstytucji 3 maja – jednego z najważniejszych wydarzeń w historii Polski

Obchodzimy dziś 235. rocznicę uchwalenia Konstytucja 3 maja. Dla Polaków jest to jedno z najważniejszych świąt narodowych. Ustawa zasadnicza, przyjęta w 1791 roku, była pierwszą w Europie i drugą na świecie – po konstytucji Stanów Zjednoczonych, spisaną regulacją określającą zasady funkcjonowania państwa oraz prawa i obowiązki obywateli.

Próba uratowania słabnącej Rzeczpospolitej 

Uchwalona 3 maja 1791 roku Konstytucja 3 maja była jedną z najśmielszych prób uratowania słabnącej Rzeczpospolitej Obojga Narodów po I rozbiorze Polski. Przyjęta przez Sejm Czteroletni ustawa zasadnicza miała nie tylko wzmocnić państwo, ale też uniezależnić je od wpływów zewnętrznych – przede wszystkim od Rosji. Wprowadzała nowoczesny model monarchii konstytucyjnej, wyprzedzając rozwiązania, które w wielu krajach Europy pojawiły się dopiero w XIX wieku.

Za powstaniem dokumentu stali najważniejsi reformatorzy epoki: król Stanisław August Poniatowski, polityk Ignacy Potocki, duchowny i myśliciel Hugo Kołłątaj oraz marszałek sejmu Stanisław Małachowski. Wspólnie stworzyli dokument składający się z uroczystej preambuły i 11 artykułów, które porządkowały ustrój państwa, określały zasady działania władz oraz regulowały kwestie społeczne, gospodarcze i rolę Kościoła.

Konstytucja po 1791 roku trwała zaledwie rok. Jej kres przyniosło przystąpienie króla do Konfederacji targowickiej - aktu przygotowanego w Petersburgu i podpisany w Targowicy. Po przegranej wojnie z Rosją i kolejnym rozbiorze w 1793 roku dokument został zniesiony, a jego egzemplarze systematycznie niszczono.

Święto Konstytucji 

Historia upamiętniania Konstytucji 3 maja rozpoczęła się niemal natychmiast po jej uchwaleniu. Już w 1791 roku Sejm Czteroletni zdecydował o budowie Świątyni Opatrzności jako wotum wdzięczności, a rok później podjęto próbę ustanowienia dorocznego święta.

W XIX wieku, pod zaborami, obchody rocznicy Konstytucji 3 maja były w większości zakazane, jednak pamięć o niej przetrwała – zarówno w czasach Księstwa Warszawskiego, jak i w autonomicznej Galicji oraz w formie konspiracyjnych uroczystości. Przełom nastąpił w 1916 roku, gdy po raz pierwszy na większą skalę dopuszczono publiczne obchody. Po odzyskaniu niepodległości święto zyskało rangę państwową i było uroczyście celebrowane, często z udziałem wojska.

W czasie II wojny światowej rocznicę Konstytucji 3 maja obchodzono potajemnie. Po wojnie władze komunistyczne stopniowo ograniczały uroczystości, aż w 1951 roku całkowicie je zniosły. Mimo to tradycja przetrwała dzięki środowiskom opozycyjnym, które organizowały nielegalne obchody.

Zmiana przyszła wraz z narodzinami Solidarności. W 1981 roku święto powróciło do przestrzeni publicznej, a w 1990 roku zostało oficjalnie przywrócone jako jedno z najważniejszych polskich świąt narodowych.

Ciekawostki 

• Konstytucja 3 Maja 1791 r. została wyróżniona prestiżowym Znakiem Dziedzictwa Europejskiego, wpisanym na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata.
• W Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie przechowywane są trzy unikatowe egzemplarze Konstytucji 3 Maja. Pierwszy to tekst z tzw. Metryki Litewskiej, ocalony w Bibliotece Królewskiej. Drugi pochodzi z Archiwum Publicznego Potockich. Trzeci egzemplarz Konstytucji jest częścią liczącego 25 tomów Archiwum Sejmu Czteroletniego

fot. ZTM